hitl.gr – κείμενα φιλοσοφίας

Abstract

Σε αυτήν την εργασία εξετάζουμε το φλερτ ως κοινωνική συμπεριφορά προσπαθώντας να φωτίσουμε και τις δύο όψεις του. Ποιος μπορεί να αρνηθεί ότι η διαδικασία του φλερτ μπορεί να μας τροφοδοτήσει με αυτοπεποίθηση, να βελτιώσει την αυτοεικόνα μας και να μας κάνει να νιώσουμε δημιουργικοί. Μα είναι πάντα έτσι; Υπήρξαν φορές που νιώσαμε ενοχές ή διαταράξαμε την γαλήνη μας επιλέγοντας να θυσιάσουμε αρετές όπως η ειλικρίνεια ή η εμπιστοσύνη για να φλερτάρουμε. Ποιος άλλωστε είναι απόλυτα ειλικρινείς σε αντίστοιχες καταστάσεις; 

Και κάπως έτσι αναρωτιόμαστε: θα φλέρταρε ο ενάρετος άνθρωπος; Με ποιον τρόπο και υπό ποια συνθήκη; Ο Επίκουρος θα κατέτασσε το φλερτ στις εν κινήσει ή στις καταστηματικές ηδονές; Κατά πόσο αυτό οδηγεί στην αταραξία (το ζητούμενο της επικούρειας ηθικής) ή τελικά προκαλεί ταραχώδη βίο; 

Μέσα από τον φακό της αρεταϊκής ηθικής και του επικούρειου ηδονισμού επιχειρούμε να απαντήσουμε σε μια σειρά ερωτημάτων, σαν τα παραπάνω. Στο πλαίσιο αυτό αξιοποιούμε επίσης ψυχολογικές και κοινωνιολογικές μελέτες, εστιάζοντας στα κίνητρα και στις διαφορετικές μορφές του φλερτ.

Λέξεις-κλειδιά

Φλερτ, αρεταϊκή ηθική, Αριστοτέλης, Επίκουρος, ηδονισμός, γάμος, σχέσεις, καταστηματικές ηδονές, εν κινήσει ηδονές.

Εισαγωγή

«Το φλερτ είναι η υπόσχεση για σεξ χωρίς εγγυήσεις.»¹ Με αυτή τη φράση ο Milan Kundera αποτυπώνει με ακρίβεια την αμφισημία του φλερτ. Πρόκειται για μια διαδικασία που αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο της ερωτικής ένωσης, χωρίς όμως να την καθιστά βέβαιη ή δεδομένη. Αυτή η «υπόσχεση χωρίς εγγυήσεις» υφαίνει τη γοητεία του φλερτ, καθιστώντας όμως παράλληλα δύσκολο τον ορισμό του. Είναι παιχνίδι, επικοινωνία, πράξη αυτοεπιβεβαίωσης, κοινωνική πρακτική και, ενίοτε, πρόλογος σεξουαλικής πράξης²³.

Το φλερτ απέχει από το σεξ και διαχωρίζεται από αυτό. Ενώ το σεξ είναι πράξη σωματική και άμεση, το φλερτ είναι περισσότερο παιγνιώδης επικοινωνία, μια ανταλλαγή βλεμμάτων, λέξεων και κινήσεων που διαδραματίζεται σε έναν χώρο μεταξύ φαντασιακού και του πραγματικού⁴. Η ασάφεια αυτή το καθιστά ελκυστικό, αλλά και δυνητικά προβληματικό⁵.

Είναι λοιπόν το φλερτ θεμιτό και ηθικά αποδεκτό, γενικά αλλά και ειδικά όταν κάποιος βρίσκεται σε δεσμευμένη σχέση; Ή αποτελεί έναν μηχανισμό που υπονομεύει την εμπιστοσύνη, τη σταθερότητα, την αφοσίωση; Η απάντηση δεν είναι αυτονόητη. Ενώ για κάποιους το φλερτ αποτελεί αθώο παιχνίδι που διατηρεί την κοινωνικότητα και την αυτοπεποίθηση⁶, για άλλους, είναι ένα πεδίο ψεύτικων υποσχέσεων ή μορφή απιστίας (σε περιπτώσεις δεσμευμένων σχέσεων) που, αν και δεν εκδηλώνεται σωματικά, προδίδει τη δέσμευση και την εμπιστοσύνη⁷.

Θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στο παραπάνω ερώτημα μέσω δύο διαφορετικών φιλοσοφικών προσεγγίσεων: την αρεταϊκή ηθική (του Αριστοτέλη) και τον κλασικό ηδονισμό του Επίκουρου. Ο πρώτος βλέπει την αναζήτηση της αρετής και της μεσότητας ως το ύψιστο ανθρώπινο ιδανικό· στο πλαίσιο αυτό, το φλερτ (υπό προϋποθέσεις) μπορεί να ιδωθεί ως ενάρετη διαδικασία⁸ αλλά και ως εξαπάτηση. Ο δεύτερος θεωρεί την ηδονή ως ζητούμενο και το φλερτ μπορεί να ιδωθεί ως πηγή απόλαυσης, άλλοτε στιγμιαίας, δηλαδή εν κινήσει, και άλλοτε καταστηματικής⁹ ¹⁰.

Για τις ανάγκες αυτήν της εργασίας θα συνδυάσουμε την φιλοσοφική ανάλυση με ευρήματα από την ψυχολογία, την κοινωνιολογία και τις σύγχρονες μελέτες επικοινωνίας. Στόχος όμως δεν είναι να σχεδιάσουμε έναν κανονιστικό πλαίσιο το οποίο θα επιτρέπει ή θα απαγορεύει το φλερτ, αλλά να αναδείξουμε πώς διαφορετικές ηθικές θεωρίες και κοινωνικές πρακτικές ερμηνεύουν αυτό το κοινωνικό φαινόμενο.

Βιβλιογραφία

1. Milan Kundera, The Unbearable Lightness of Being, trans. Michael Henry Heim (New York: Harper & Row, 1984).
2. Susan A. Speer, “Flirting: A Designedly Ambiguous Action?” Research on Language and Social Interaction 50, no. 3 (2017): 314–336.
3. Iddo Tavory, “The Structure of Flirtation: On the Construction of Interactional Ambiguity,” Studies in Symbolic Interaction 33 (2015): 59–74.
4. Alexander Kozin, “Flirtation: Deconstructed,” Sexuality & Culture (2015). https://doi.org/10.1007/s12119-015-9328-8
5. Tarin Frances Olson, An Exploration of Authentic Flirting within Romantic Marriage (PhD diss., Pacifica Graduate Institute, 2012).
6. David Dryden Henningsen, “Flirting With Meaning: An Examination of Miscommunication in Flirting Interactions,” Sex Roles 50, no. 7–8 (2004): 481–492.
7. Kimberly J. O’Farrell, Eve N. Rosenthal, and Edgar C. O’Neal, “Relationship Satisfaction and Responsiveness to Nonmates’ Flirtation: Testing an Evolutionary Explanation,” Journal of Social and Personal Relationships 20, no. 5 (2003): 663–674.
8. Aristotle, Nicomachean Ethics, trans. Terence Irwin (Indianapolis: Hackett, 1999).
9. Julia Annas, “Epicurus on Pleasure and Happiness,” Philosophical Topics 15, no. 2 (1987): 5–21.
10. David Konstan, “Epicurus,” in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2022 Edition), ed. Edward N. Zalta (Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2022).

1. Το φλερτ ως φαινόμενο

1.1 Ορισμοί και βασικά χαρακτηριστικά

Το φλερτ, αν και αποτελεί μια από τις πιο πολυσυζητημένες μορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης, παραμένει μετέωρο μεταξύ άρρητου και ρητού. Έχει χαρακτηριστεί «σκόπιμα αμφίσημη πράξη», η οποία αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο ερωτικής πρόθεσης χωρίς να το δηλώνει ρητά¹¹. Έχει επίσης περιγραφεί ως ανεσταλμένη αλληλεπίδραση (suspended interaction), όπου οι συμμετέχοντες κρατούν ανοιχτά δύο ενδεχόμενα: τη διατήρηση του υπάρχοντος πλαισίου (φιλία, συναναστροφή, κοινωνική επαφή) και το πιθανό πέρασμα σε πιο οικείες ή σεξουαλικές σχέσεις¹².

Η διττή ερμηνεία του φλερτ είναι και αυτή που το διαφοροποιεί σημαντικά από τα υπόλοιπα είδη επικοινωνίας: η ίδια συμπεριφορά (ένα βλέμμα, ένα αστείο, ένα κομπλιμέντο) μπορεί να εκληφθεί είτε ως αθώο παιχνίδι είτε ως ερωτική πρόταση¹³. Αυτή η δυνατότητα του φλερτ να λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα ερμηνειών είναι και η βασική πηγή γοητείας αλλά και παρεξηγήσεων.

1.2 Το φλερτ ως αμφίσημη πράξη

Η αμφισημία δεν είναι τυχαία, αντιθέτως αποτελεί βασικό συστατικό του φλερτ. Το φλερτ συνιστά αποπλάνηση η οποία δεν περιορίζεται στο σώμα. Είναι ένα παιχνίδι σημείων, συμβόλων και υπονοουμένων· μια «υπόσχεση χωρίς εγγύηση», μια διαδικασία όπου το σεξ υπονοείται αλλά δεν είναι σίγουρο ότι θα υλοποιηθεί¹⁴. Πρόκειται για σημειολογικό και κοινωνικό παιχνίδι, όπου τα σύμβολα, τα υπονοούμενα, τα βλέμματα και οι χειρονομίες έχουν συχνά μεγαλύτερη σημασία από την ίδια τη σεξουαλική ολοκλήρωση.

Πολλές αναλύσεις δείχνουν ότι το φλερτ είναι ένα σύνολο επικοινωνιακών πρακτικών: κομπλιμέντα, πειράγματα, βλέμματα, αυτοαναφορικές κολακείες, σεξουαλικά υπονοούμενα¹⁵. Η επιτυχία του έγκειται στο ότι η αμφισημία του δεν δεσμεύει τους συμμετέχοντες.

1.3 Κίνητρα του φλερτ

Η ψυχολογία έχει αναδείξει ότι το φλερτ έχει πολλαπλά κίνητρα, τα οποία διακρίνονται σε έξι βασικές κατηγορίες:

• Σεξουαλικό: η αναζήτηση ερωτικής/σεξουαλικής πράξης.
• Σχέσης (relational): η επιδίωξη συναισθηματικής οικειότητας και δέσμευσης.
• Διερεύνησης (exploring): η δοκιμή των αντιδράσεων του άλλου.
• Διασκέδασης (fun): η απόλαυση της παιγνιώδους αλληλεπίδρασης.
• Αυτοεκτίμησης (esteem): η επιβεβαίωση της ελκυστικότητας και του εγώ.
• Εργαλειακό (instrumental): η σκοπιμότητα για την επίτευξη πρακτικών στόχων¹⁶.
  

Αυτός ο πολυδιάστατος χαρακτήρας του φλερτ εξηγεί γιατί συχνά δημιουργεί παρεξηγήσεις: οι συμμετέχοντες μπορεί να έχουν ή να προσλαμβάνουν διαφορετικά κίνητρα. Για παράδειγμα, μια πράξη που για το ένα άτομο ήταν «παιχνίδι» μπορεί να εκληφθεί από το άλλο ως σεξουαλική πρόσκληση¹⁷.

1.4 Στυλ φλερτ και κοινωνικές λειτουργίες

Πέρα από τα κίνητρα, μελέτες έχουν δείξει ότι το φλερτ εκδηλώνεται σε διαφορετικά στυλ. Πέντε βασικοί τύποι έχουν αναγνωριστεί: το παραδοσιακό φλερτ, το φυσικό, το ειλικρινές, το παιχνιδιάρικο και το ευγενικό¹⁸. Αυτά τα στυλ διαφοροποιούνται και πολιτισμικά: στη Νότια Ευρώπη και τη Λατινική Αμερική το φλερτ είναι πιο άμεσο και εκφραστικό, ενώ στη Βόρεια Ευρώπη πιο συγκρατημένο¹⁹.

Σε κάθε περίπτωση, ανεξάρτητα από το πολιτισμικό πλαίσιο, το φλερτ λειτουργεί και ως κοινωνικό παιχνίδι. Δεν αποσκοπεί πάντα στο σεξ, αλλά μπορεί να ενισχύσει την κοινωνικότητα, να καλλιεργήσει την αυτοπεποίθηση και να δημιουργήσει θετική ατμόσφαιρα.

1.5 Φλερτ εκτός συζυγικής σχέσης: ψυχολογικές και κοινωνιολογικές προσεγγίσεις

Η ύπαρξη μιας δεσμευμένης σχέσης δεν συνεπάγεται την απουσία διάθεσης για φλερτ. Έρευνες έχουν δείξει ότι πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να φλερτάρουν με τρίτους, ακόμη και αν δεν έχουν πρόθεση να προχωρήσουν σε απιστία²⁰. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με διαφορετικές ψυχολογικές και κοινωνικές λειτουργίες.

Ψυχολογική προσέγγιση
Από ψυχολογικής σκοπιάς, η διάθεση για φλερτ συχνά σχετίζεται με την ανάγκη για επιβεβαίωση και την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης. Το φλερτ μπορεί να λειτουργήσει ως «δοκιμή» της προσωπικής γοητείας, μια εμπειρία που δίνει ικανοποπιηση και αυτοπεποίθηση ακόμη και χωρίς καμία συνέχεια²¹. 

Ωστόσο η θεωρία της γονικής επένδυσης (Parental Investment Theory) εξηγεί γιατί οι δεσμευμένοι αποφεύγουν να φλερτάρουν ανοιχτά. Στην πραγματικότητα θέλουν να προστατεύσουν τη σχέση τους, καθώς η «επένδυση» σε αυτήν (χρόνος, παιδιά, κοινή ζωή) είναι υψηλή. Έτσι, οι άνθρωποι μπορεί να έχουν τη διάθεση να φλερτάρουν, αλλά την περιορίζουν για να αποφύγουν πιθανούς κινδύνους²⁰.

Κοινωνιολογική προσέγγιση
Η κοινωνιολογία βλέπει το φλερτ εκτός σχέσης ως μορφή κοινωνικού κεφαλαίου. Το να λαμβάνει κανείς προσοχή από τρίτους ενισχύει την κοινωνική του θέση, επιβεβαιώνοντας τη θελκτικότητα του στην «αγορά» των σχέσεων²³. Από αυτή την άποψη, το φλερτ δεν είναι πάντα απιστία αλλά μια μορφή κοινωνικής αλληλεπίδρασης που βοηθά τα άτομα να νιώσουν ποθητά. Ωστόσο, το ίδιο φαινόμενο μπορεί να ερμηνευτεί και ως υπονόμευση της σταθερότητας. Η διαρκής αναζήτηση επιβεβαίωσης εκτός σχέσης ίσως αποτελεί ένδειξη ανικανοποίητης ανάγκης, που με τη σειρά της φθείρει την εμπιστοσύνη²⁰.

Καλό ή κακό το φλερτ εκτός σχέσης;
Το ερώτημα, αν το φλερτ εκτός δεσμευμένων σχέσεων είναι «καλό» ή «κακό» δεν έχει ενιαία απάντηση. Από ψυχολογικής πλευράς, μπορεί να είναι ωφέλιμο για την αυτοεκτίμηση και να μην έχει αρνητικές συνέπειες όταν παραμένει σε πλαίσιο παιχνιδιού²¹. Από κοινωνιολογικής πλευράς, όμως, μπορεί να θεωρηθεί επικίνδυνο, γιατί εισάγει τρίτα πρόσωπα στη δυναμική της σχέσης και ενδέχεται να διαβρώσει την εμπιστοσύνη²⁰. Όταν η αλληλεπίδραση μάλιστα μεταφέρεται σε ψηφιακά μέσα, το όριο ανάμεσα στο «αθώο παιχνίδι» και την «απιστία» γίνεται ακόμα πιο δυσδιάκριτο²⁴.

Και δεδομένου ότι η ψυχολογία και η κοινωνιολογία δεν δίνουν ξεκάθαρες απαντήσεις, ανοίγει ο δρόμος για την φιλοσοφική διερεύνηση του ζητήματος.

1.6 Παρεξηγήσεις και παρερμηνείες 

Λόγω αινιγματικής φύσης του, το φλερτ είναι ανοιχτό σε παρερμηνείες. Είναι ταυτόχρονα πηγή χαράς και κινδύνων. Οι άνδρες τείνουν να αποδίδουν στο φλερτ σεξουαλικά κίνητρα, ενώ οι γυναίκες το βλέπουν περισσότερο ως παιχνίδι ή διερεύνηση²⁵. Αυτό αναπόφευκτα οδηγεί σε παρεξηγήσεις²⁶.

Οι παρεξηγήσεις αυτές δεν είναι απλώς ένα «πρόβλημα», αλλά κομμάτι της ουσίας του φλερτ. Η ίδια η γοητεία του βασίζεται στο παιχνίδι του αμφιλεγόμενου: το βλέμμα, το χαμόγελο, η κίνηση μπορούν να σημαίνουν πολλά και ταυτόχρονα τίποτα. Όπως προαναφέραμε το φλερτ είναι μια «ανεσταλμένη αλληλεπίδραση», όπου το μέλλον μένει ανοιχτό σε πολλά πιθανά σενάρα¹². Χωρίς την πιθανότητα παρερμηνειών, το φλερτ θα έχανε την γοητεία του (ίσως και το νόημά του).

Ωστόσο, οι ίδιες αυτές παρεξηγήσεις μπορούν να καταστούν προβληματικές. Σε εργασιακά περιβάλλοντα, ένα αστείο ή ένα σχόλιο που κάποιος αντιλαμβάνεται ως αθώο παιχνίδι μπορεί να ερμηνευθεί από τον άλλο ως ανεπιθύμητο σεξουαλικό μήνυμα, οδηγώντας σε συγκρούσεις ²⁷. Σε δεσμευμένες σχέσεις, η παρεξήγηση της πρόθεσης μπορεί ακόμα πιο εύκολα να πλήξει σημαντικά την εμπιστοσύνη.

Συνεπώς, η αμφισημία και οι παρεξηγήσεις του φλερτ είναι ταυτόχρονα η πηγή της γοητείας του αλλά και η ρίζα της επικινδυνότητας του.

Βιβλιογραφία

11. Susan A. Speer, “Flirting: A Designedly Ambiguous Action?” Research on Language and Social Interaction 50, no. 3 (2017): 314–336.
12. Iddo Tavory, “The Structure of Flirtation: On the Construction of Interactional Ambiguity,” Studies in Symbolic Interaction 33 (2015): 59–74.
13. Alexander Kozin, “Flirtation: Deconstructed,” Sexuality & Culture (2015). https://doi.org/10.1007/s12119-015-9328-8.
14. Jean Baudrillard, De la séduction (Paris: Galilée, 1979).
15. Speer, “Flirting: A Designedly Ambiguous Action?”
16. David Dryden Henningsen, “Flirting With Meaning: An Examination of Miscommunication in Flirting Interactions,” Sex Roles 50, no. 7–8 (2004): 481–492.
17. David Dryden Henningsen, Mary Braz, and Elaine Davies, “Why Do We Flirt? Flirting Motivations and Sex Differences in Working and Social Contexts,” Journal of Business Communication 45, no. 4 (2008): 483–502.
18. Jeffrey A. Hall, Chong Xing, and Nick DiDonato, “The Five Flirting Styles: Use and Implications for Relationship Initiation, Maintenance, and Satisfaction,” Communication Quarterly 59, no. 4 (2011): 365–393.
19. Damianos Serafeimidis, The Flirting Behaviour in Humans (Aarhus University, 2018).
20. Kimberly J. O’Farrell, Eve N. Rosenthal, and Edgar C. O’Neal, “Relationship Satisfaction and Responsiveness to Nonmates’ Flirtation: Testing an Evolutionary Explanation,” Journal of Social and Personal Relationships 20, no. 5 (2003): 663–674.
21. Henningsen, “Flirting With Meaning.”
22. O’Farrell, Rosenthal, and O’Neal, “Relationship Satisfaction and Responsiveness to Nonmates’ Flirtation.”
23. Joni Meenagh, “Flirting, Dating, and Breaking Up within New Media Environments,” Sex Education 15, no. 5 (2015): 458–471.
24. Ibid.
25. Henningsen, “Flirting With Meaning.”
26. Henningsen, Braz, and Davies, “Why Do We Flirt?”
27. Ibid.

2. Η αρεταϊκή θεώρηση του φλερτ

2.1 Αριστοτελική έννοια της μεσότητας

Στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης θεμελιώνει την ηθική του γύρω από την έννοια της μεσότητας: κάθε αρετή είναι η ισορροπία ανάμεσα σε δύο άκρα, την υπερβολή και την έλλειψη²⁸. Έτσι, η ανδρεία είναι μεσότητα ανάμεσα στη δειλία και την απερισκεψία, η γενναιοδωρία ανάμεσα στη φιλαργυρία και τη σπατάλη.

Εφαρμόζοντας αυτή την έννοια στο φλερτ, μπορούμε να το δούμε ως χώρο όπου η αρετή εκδηλώνεται όταν ο άνθρωπος αποφεύγει τόσο την υπερβολή (χυδαιότητα, ακολασία) όσο και την έλλειψη (ακαμψία, αντικοινωνικότητα). Το φλερτ που είναι παιγνιώδες, κοινωνικά ευχάριστο και βασίζεται στην ειλικρίνεια θα λέγαμε πως εναρμονίζεται με την μεσότητα του Αριστοτέλη.

2.2 Ο ενάρετος άνθρωπος θα φλέρταρε;

Ο ενάρετος άνθρωπος, κατά τον Αριστοτέλη, κρίνεται από τον χαρακτήρα του και κατ’ επέκταση την ικανότητά του να τοποθετείται στην μεσότητα. Το φλερτ, ως αμφίσημη πρακτική, μπορεί να προκαλέσει θετικά συναισθήματα χαράς και κοινωνικής σύνδεσης, αλλά και αρνητικά συναισθήματα όπως ζήλια, αβεβαιότητα, ανασφάλεια ή προσβολή. Αν ο στόχος του ενάρετου είναι η καλλιέργεια της ευδαιμονίας, τότε αυτός θα φλερτάρει  με τρόπο που θα ενισχύει τη φιλία, την κοινωνικότητα, την εγγύτητα, χωρίς να γεννά καχυποψία ή πόνο. Ο ενάρετος, λοιπόν, δεν θα χρησιμοποιούσε το φλερτ ως μέσο χειραγώγησης, επίδειξης ή αυτοεπιβεβαίωσης, αλλά ως μορφή επικοινωνίας που συμβάλλει στη συντροφικότητα και στη χαρά της κοινής ζωής. Με άλλα λόγια, θα φλέρταρε με τρόπο που ενισχύει την ευδαιμονία, χωρίς να απειλεί την εμπιστοσύνη ή την αξιοπρέπεια του άλλου. Ο ενάρετος άνθρωπος του Αριστοτέλη, φλερτάρει ελεύθερα αλλά μάλλον απογυμνώνει το φλερτ από το θεμελιώδες χαρακτηριστικό του, την αμφισημία. 

Και τι γίνεται σε περιπτώσεις δεσμευμένων σχέσεων; Τι θα έλεγε ο Αριστοτέλης σε έναν παντρεμένο που φλερτάρει εκτός γάμου; Η ίδια η πράξη εγείρει ζήτημα πίστης και δικαιοσύνης προς τον/τη σύντροφο. Ακόμα και αν το φλερτ προς τρίτους ασκείται για επιβεβαίωση ή διασκέδαση και μπορεί να φαίνεται αθώο, από αριστοτελική σκοπιά τείνει να εκπίπτει στην υπερβολή, καθώς θίγει την αρετή της ειλικρίνειας και διακινδυνεύει τη φιλία που αποτελεί θεμέλιο της συζυγικής σχέσης ²⁹. Πιθανότατα ο ενάρετος άνθρωπος δεν θα περιόριζε την κοινωνικότητά του, αλλά θα την κατεύθυνε εντός του γάμου, έτσι ώστε να ενισχύεται η συντροφικότητα και να υπηρετείται η ευδαιμονία. Το φλερτ προς τρίτους, αντίθετα, δεδομένου ότι διαβρώνει την εμπιστοσύνη και οδηγεί σε ανισορροπία, δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί έκφραση αρετής. 

2.3 Το φλερτ ως αρετή εντός δεσμευμένων σχέσεων

Η αρεταϊκή ηθική εστιάζει στην ευδαιμονία, η οποία αποτελεί το ζητούμενο για κάθε άνθρωπο. Σε αυτό το πλαίσιο, το φλερτ μπορεί να ιδωθεί ως στοιχείο που ενισχύει τη συζυγική και συντροφική σχέση, όταν καλλιεργεί οικειότητα, τρυφερότητα και θετική διάθεση. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα ζευγάρια που συνεχίζουν να φλερτάρουν μεταξύ τους ενισχύουν την εγγύτητα και τη δέσμευση ³⁰.

Αντίθετα, όταν το φλερτ ασκείται εκτός ορίων, με σκοπό την αυτοπροβολή ή την αναζήτηση επιβεβαίωσης, εκπίπτει από την μεσότητα και μπορεί να λειτουργήσει ως μορφή υπερβολής που διαβρώνει την εμπιστοσύνη ³¹.

2.5 Ηθική της καθημερινής ζωής

Η αρεταϊκή ηθική πρέπει να λαμβάνει υπόψη την καθημερινή εμπειρία και όχι μόνο ακραία διλήμματα ³². Το φλερτ, ως κομμάτι της καθημερινότητας, μπορεί να ερμηνευθεί όχι ως ηθικό παράπτωμα καθεαυτό, αλλά ως δοκιμασία χαρακτήρα ακόμα και όταν αυτό εξελίσσεται εντός δεσμευμένης σχέσης.

Έτσι, η αρεταϊκή ηθική αν και αφαιρεί από το φλερτ την αμφισημία, το επιδοκιμάζει αρκεί να υπηρετεί τη μεσότητα και να καλλιεργεί την ευδαιμονία του ατόμου και της σχέσης.

Βιβλιογραφία

28. Aristotle, Nicomachean Ethics, II.6–7, trans. Terence Irwin (Indianapolis: Hackett, 1999).
29. Aristotle, Nicomachean Ethics, VIII.
30. Brandi N. Frisby and Melanie Booth-Butterfield, “The ‘How’ and ‘Why’ of Flirtatious Communication Between Marital Partners,” Communication Quarterly 60, no. 4 (2012): 465–480.
31. Kimberly J. O’Farrell, Eve N. Rosenthal, and Edgar C. O’Neal, “Relationship Satisfaction and Responsiveness to Nonmates’ Flirtation: Testing an Evolutionary Explanation,” Journal of Social and Personal Relationships 20, no. 5 (2003): 663–674.
32. Rosalind Hursthouse, “Human Nature and Aristotelian Virtue Ethics,” Royal Institute of Philosophy Supplement 70 (2012): 169–188.

3. Ο Επίκουρος και ο ηδονισμός

3.1 Η ηδονή ως ύψιστο αγαθό

Για τον Επίκουρο, η ηδονή είναι το ύψιστο αγαθό. Η ευδαιμονία επιτυγχάνεται όχι μέσα από την αδιάκοπη αναζήτηση έντονων απολαύσεων, αλλά μέσω της αταραξίας (ηρεμίας του νου) και της εξάλειψης κάθε πόνου ³³.

3.2 Καταστηματικές και κινητικές ηδονές

Μία από τις σημαντικές διακρίσεις που αποδίδονται στον Επίκουρο είναι αυτή ανάμεσα στις καταστηματικές ηδονές, όπως η αίσθηση υγείας και η φιλία και τις εν κινήσει ηδονές, στιγμιαίες, όπως η κατανάλωση τροφής ή το σεξ ³⁴. 

Στο πλαίσιο του φλερτ, η διάκριση αυτή μας επιτρέπει να δούμε την πράξη είτε ως εν κινήσει ηδονή (το παιχνίδι της στιγμής, η ένταση του βλέμματος ή του αστείου) είτε ως καταστηματική όταν δημιουργεί αίσθηση ασφάλειας, αυτοπεποίθησης και μακροχρόνιας ευχαρίστησης από την κοινωνικότητα.

3.3 Το φλερτ ως εν κινήσει ηδονή

Το φλερτ μπορεί να γίνει αντιληπτό ως κατεξοχήν εν κινήσει ηδονή: βασίζεται στη σαγήνη του «εδώ και τώρα», στη γοητεία της αβεβαιότητας και στη στιγμιαία διέγερση. Όπως ένα αστείο ή μια παιχνιδιάρικη ματιά, το φλερτ προσφέρει απόλαυση που είναι άμεση αλλά εφήμερη ³⁵. Αυτή η μορφή ηδονής μπορεί να είναι ακίνδυνη όταν παραμένει στο επίπεδο του παιχνιδιού, αλλά ενδέχεται να προκαλέσει ταραχή όταν μετατρέπεται σε ανάγκη επιβεβαίωσης, όταν δεν βασίζεται στην ειλικρίνεια ή όταν παρεξηγείται από τον αποδέκτη.

3.4 Το φλερτ ως καταστηματική ηδονή

Παράλληλα, το φλερτ μπορεί να καλλιεργήσει καταστηματικές ηδονές. Για παράδειγμα, σε μια μακροχρόνια σχέση, το φλερτ μεταξύ των συντρόφων μπορεί να ενισχύσει την οικειότητα και να δημιουργήσει ένα αίσθημα σταθερότητας, εμπιστοσύνης και συντροφικότητας ³⁶. Το φλερτ που βιώνεται ως κοινωνικό παιχνίδι μπορεί να συμβάλει στη γενικότερη ευχαρίστηση, ενισχύοντας την αυτοπεποίθηση και την κοινωνικότητα χωρίς να δημιουργεί άγχος ή ενοχές.

3.5 Το φλερτ εκτός σχέσης

Ένα κρίσιμο ερώτημα που θέτει η παρούσα εργασία είναι το πώς θα αξιολογούσε ο Επίκουρος το φλερτ από άτομα που βρίσκονται σε δεσμευμένη σχέση και το κατευθύνουν προς τρίτους. Στην επικούρεια ηθική, το κριτήριο δεν είναι η κοινωνική αποδοχή, αλλά το κατά πόσο μια πράξη οδηγεί σε αταραξία ή όχι.

Το φλερτ εντός της σχέσης μπορεί να θεωρηθεί καταστηματική ηδονή, αφού ενισχύει τη σταθερότητα, την οικειότητα και την εμπιστοσύνη ³⁷. Όταν όμως το φλερτ κατευθύνεται προς τρίτους, μολονότι μπορεί να προσφέρει στιγμιαία χαρά ή αυτοεπιβεβαίωση ως εν κινήσει ηδονή ³⁸, εγκυμονεί τον κίνδυνο να προκαλέσει ζήλια, ανασφάλεια και συγκρούσεις. Με άλλα λόγια αν η πιθανή αναστάτωση υπερβαίνει την πρόσκαιρη απόλαυση, τότε ο Επίκουρος δεν θα ενέκρινε το φλερτ.

Η επικούρεια προσέγγιση απαιτεί να σταθμίζουμε τις ηδονές ως προς τις συνέπειές τους: Δεν είναι όλες οι ηδονές αρετές ³⁹  («Οὐ πᾶσα ἡδονὴ αἱρετή») Στο πλαίσιο αυτό, το φλερτ εκτός σχέσης μπορεί να είναι φυσικό, αλλά δεν είναι φρόνιμο· δεν συμβάλλει στην αταραξία, που είναι το υπέρτατο αγαθό. Αντίθετα, μπορεί να οδηγεί σε ταραχώδη βίο, κάτι που είναι ασύμβατο με τον επικούρειο τρόπο ζωής ⁴⁰.

Βιβλιογραφία

33. David Konstan, “Epicurus,” in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2022 Edition), ed. Edward N. Zalta (Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2022).
34. Julia Annas, “Epicurus on Pleasure and Happiness,” Philosophical Topics 15, no. 2 (1987): 5–21.
35. Alexander Kozin, “Flirtation: Deconstructed,” Sexuality & Culture (2015).
36. Brandi N. Frisby and Melanie Booth-Butterfield, “The ‘How’ and ‘Why’ of Flirtatious Communication Between Marital Partners,” Communication Quarterly 60, no. 4 (2012): 465–480.
37. Tim O’Keefe, Epicureanism (Durham: Acumen Publishing, 2010).
38. Epicurus, Letter to Menoeceus, in Epicurus: The Extant Remains, trans. Cyril Bailey (Oxford: Clarendon Press, 1926).
39. Julia Annas, Epicurus on Pleasure and Happiness, Philosophy 62, no. 240 (1987): 306–321.
    

6. Συμπεράσματα

Η διερεύνηση του φλερτ μέσα από το πρίσμα της αρεταϊκής ηθικής και του επικούρειου ηδονισμού ανέδειξε ότι αυτό είναι ταυτόχρονα μια αρετή όταν εκφράζεται με μέτρο και σεβασμό, και μια ηδονή όταν προσφέρει χαρά χωρίς να προκαλεί ταραχή.

Από αριστοτελική σκοπιά, το φλερτ εντάσσεται στη σφαίρα των κοινωνικών αρετών και λειτουργεί θετικά όταν παραμένει στη μεσότητα. Από επικούρεια σκοπιά, μπορεί να ερμηνευθεί ως κινητική ηδονή (στιγμιαία, παιγνιώδης) ή ως καταστηματική ηδονή (σταθερή, καλλιεργώντας αυτοπεποίθηση και οικειότητα). Η φρόνηση είναι το κλειδί που επιτρέπει να ξεχωρίζουμε πότε το φλερτ ενισχύει την αταραξία και πότε γίνεται πηγή ταραχής.

Στο πλαίσιο των δεσμευμένων σχέσεων, οι εμπειρικές μελέτες δείχνουν ότι το φλερτ δεν εξαφανίζεται· απλώς περιορίζεται. Τα ζευγάρια που συνεχίζουν να φλερτάρουν μεταξύ τους διατηρούν υψηλότερη ικανοποίηση και δέσμευση, ενώ τα άτομα που φλερτάρουν εκτός σχέσης συνδέονται συχνά με χαμηλή ικανοποίηση. Η αξία δεν βρίσκεται στην καταστολή της διάθεσης, αλλά στη σωστή κατεύθυνσή της.

Στην ψηφιακή εποχή, το φλερτ απέκτησε νέα μορφή μέσω του cyber-flirting και των social media. Αν και τα μέσα αλλάζουν, η ουσία παραμένει η ίδια: το φλερτ είναι μια υπόσχεση χωρίς εγγυήσεις, ένα παιχνίδι αμφισημίας που μπορεί να ενισχύσει ή να απειλήσει τις σχέσεις, ανάλογα με το πώς ασκείται.

Η εργασία αυτή καταδεικνύει ότι το φλερτ δεν μπορεί να αξιολογηθεί μονοσήμαντα ως «καλό» ή «κακό». Είναι μια ηθικά ουδέτερη πρακτική που αποκτά αξία ανάλογα με το πλαίσιο, τα κίνητρα και τον τρόπο έκφρασης. Στον βαθμό που καλλιεργεί αρετή και προσφέρει ήρεμη απόλαυση, το φλερτ μπορεί να ιδωθεί ως μέρος μιας ενάρετης και ευτυχισμένης ζωής.

Βιβλιογραφία

• Milan Kundera, The Unbearable Lightness of Being, trans. Michael Henry Heim (New York: Harper & Row, 1984).
• Susan A. Speer, “Flirting: A Designedly Ambiguous Action?” Research on Language and Social Interaction 50, no. 3 (2017): 314–336.
• Iddo Tavory, “The Structure of Flirtation: On the Construction of Interactional Ambiguity,” Studies in Symbolic Interaction 33 (2015): 59–74.
• Alexander Kozin, “Flirtation: Deconstructed,” Sexuality & Culture (2015). https://doi.org/10.1007/s12119-015-9328-8.
• Tarin Frances Olson, An Exploration of Authentic Flirting within Romantic Marriage (PhD diss., Pacifica Graduate Institute, 2012).
• David Dryden Henningsen, “Flirting With Meaning: An Examination of Miscommunication in Flirting Interactions,” Sex Roles 50, no. 7–8 (2004): 481–492.
• David Dryden Henningsen, Mary Braz, and Elaine Davies, “Why Do We Flirt? Flirting Motivations and Sex Differences in Working and Social Contexts,” Journal of Business Communication 45, no. 4 (2008): 483–502.
• Kimberly J. O’Farrell, Eve N. Rosenthal, and Edgar C. O’Neal, “Relationship Satisfaction and Responsiveness to Nonmates’ Flirtation: Testing an Evolutionary Explanation,” Journal of Social and Personal Relationships 20, no. 5 (2003): 663–674.
• Jeffrey A. Hall, Chong Xing, and Nick DiDonato, “The Five Flirting Styles: Use and Implications for Relationship Initiation, Maintenance, and Satisfaction,” Communication Quarterly 59, no. 4 (2011): 365–393.
• Damianos Serafeimidis, The Flirting Behaviour in Humans (Aarhus University, 2018).
• Joni Meenagh, “Flirting, Dating, and Breaking Up within New Media Environments,” Sex Education 15, no. 5 (2015): 458–471.
• Jean Baudrillard, De la séduction (Paris: Galilée, 1979).
• Aristotle, Nicomachean Ethics, trans. Terence Irwin (Indianapolis: Hackett, 1999).
• Brandi N. Frisby and Melanie Booth-Butterfield, “The ‘How’ and ‘Why’ of Flirtatious Communication Between Marital Partners,” Communication Quarterly 60, no. 4 (2012): 465–480.
• Rosalind Hursthouse, “Human Nature and Aristotelian Virtue Ethics,” Royal Institute of Philosophy Supplement 70 (2012): 169–188.
• Gregory Trianosky, “What Is Virtue Ethics All About?” American Philosophical Quarterly 27, no. 4 (1990): 335–344.
• David Konstan, “Epicurus,” in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2022 Edition), ed. Edward N. Zalta (Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2022).
• Julia Annas, “Epicurus on Pleasure and Happiness,” Philosophy 62, no. 240 (1987): 306–321.
• Julia Annas, “Epicurus on Pleasure and Happiness,” Philosophical Topics 15, no. 2 (1987): 5–21.
• Tim O’Keefe, Epicureanism (Durham: Acumen Publishing, 2010).

Epicurus, Letter to Menoeceus, in Epicurus: The Extant Remains, trans. Cyril Bailey (Oxford: Clarendon Press, 1926).